Bezsenność

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Bezsenność jako rozpoznanie to coś więcej niż kiepska noc. Muszą wystąpić dwie rzeczy naraz: trudność z zaśnięciem, utrzymaniem snu albo słaba jakość snu, oraz następstwa w ciągu dnia, i to mimo że była odpowiednia okazja do spania. Ten ostatni warunek jest ważny, bo odróżnia bezsenność od zwykłego niedosypiania z powodu zbyt krótkiego czasu w łóżku.

Kryteria czasowe są konkretne. O bezsenności przewlekłej mówimy, gdy objawy występują co najmniej trzy noce w tygodniu przez ponad trzy miesiące. Krócej trwające trudności ze snem, od kilku dni do kilku tygodni, opisuje się jako bezsenność krótkotrwałą.

Problem przybiera trzy postacie i często się przeplatają: długie leżenie bez snu przed zaśnięciem, częste wybudzenia w nocy z trudnym powrotem do snu oraz budzenie się zbyt wcześnie i wrażenie, że sen w ogóle nie nastąpił. Do rozpoznania potrzebne jest też co najmniej jedno następstwo dzienne powiązane z nocnym problemem: zmęczenie lub złe samopoczucie, zaburzenia uwagi, koncentracji albo pamięci, gorsze funkcjonowanie społeczne lub zawodowe.

Zanim uzna się bezsenność za problem sam w sobie, trzeba wykluczyć albo wyrównać stany, które ją naśladują lub podtrzymują. Wymienia się depresję, zaburzenia lękowe, zespół stresu pourazowego, nadciśnienie, ból przewlekły, refluks żołądkowo-przełykowy, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, astmę, łagodny rozrost gruczołu krokowego i obturacyjny bezdech senny. Dwie z tych sytuacji warto opisać dokładniej, bo pacjenci rzadko łączą je z bezsennością. Obturacyjny bezdech senny daje głośne, uciążliwe chrapanie, obserwowane przez bliskich przerwy w oddychaniu oraz nadmierną senność w ciągu dnia. Zespół niespokojnych nóg to nieodparta potrzeba poruszania nogami z nieprzyjemnymi doznaniami, nasilająca się wieczorem i w nocy do tego stopnia, że uniemożliwia zaśnięcie. Problemy ze snem i nerwowość wymienia się także wśród objawów nadczynności tarczycy.

Najważniejsza informacja tego artykułu dotyczy leczenia i jest sprzeczna z pierwszym odruchem większości osób. Leczeniem pierwszego wyboru w bezsenności przewlekłej u dorosłych w każdym wieku, także u osób z chorobami współistniejącymi, jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności. Tak formułują to aktualne wytyczne europejskie. Amerykańskie towarzystwo medycyny snu daje wieloskładnikowej terapii poznawczo-behawioralnej najsilniejszą możliwą rekomendację i nazywa ją leczeniem z wyboru. To samo stanowisko zajmują rekomendacje polskiego środowiska badaczy snu. Wytyczna amerykańskiego towarzystwa medycyny snu o leczeniu skojarzonym potwierdza hierarchię: sama terapia poznawczo-behawioralna przed leczeniem skojarzonym.

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności nie jest rozmową o samopoczuciu. To interwencja złożona z konkretnych, sprawdzalnych elementów. Należą do nich kontrola bodźców, czyli odbudowanie skojarzenia łóżka ze snem, ograniczenie czasu spędzanego w łóżku, praca z myślami i przekonaniami o śnie oraz techniki relaksacyjne. Trzy z tych składników mają własne, warunkowe rekomendacje jako terapie samodzielne. Dla pracy z myślami o śnie stosowanej osobno dowodów jest za mało na jakąkolwiek rekomendację. Najmocniej udokumentowana jest całość stosowana razem.

Tu pojawia się niuans, który w popularnych poradnikach ginie. Higiena snu, czyli zbiór zdrowych nawyków, jest niezbędnym elementem terapii, ale jako samodzielne leczenie jest mało skuteczna i wytyczne odradzają traktowanie jej w ten sposób. Innymi słowy: same rady w rodzaju kładź się o stałej porze nie wyleczą przewlekłej bezsenności, choć bez nich terapia działa gorzej. Do zalecanych nawyków należą stała pora kładzenia się i wstawania, unikanie kofeiny, zwłaszcza po południu i wieczorem, unikanie alkoholu przed snem, unikanie nikotyny oraz usunięcie z sypialni telewizora, komputera i telefonu. Warto wiedzieć, jak długo działa kofeina: szczytowe stężenie we krwi osiąga między kwadransem a dwiema godzinami od wypicia, a połowa dawki znika z organizmu średnio po około pięciu godzinach, u części osób znacznie wolniej.

O preparatach dostępnych bez recepty warto powiedzieć wprost, bo to najczęstszy pierwszy krok. Wytyczne nie zalecają ich jako leczenia bezsenności, a decyzje o jakimkolwiek leczeniu farmakologicznym należą do lekarza, który zna całą sytuację zdrowotną pacjenta. Przegląd Cochrane dotyczący osób po 60. roku życia opisuje efekt terapii poznawczo-behawioralnej jako łagodny, najlepiej udokumentowany przy bezsenności z częstymi wybudzeniami, i wskazuje, że wobec możliwych działań niepożądanych leków nasennych jest to argument za terapią.

Umów wizytę, jeśli bezsenność stała się problemem: jeśli powtarza się mimo dobrych warunków do spania, jeśli odbija się na Twoim funkcjonowaniu w ciągu dnia albo jeśli od miesięcy szukasz rozwiązania w kolejnych preparatach. Umów ją także wtedy, gdy bliscy zwracają uwagę na Twoje chrapanie i przerwy w oddychaniu, bo wtedy pierwszym krokiem jest ocena innej przyczyny niż sama bezsenność.