Choroba zwyrodnieniowa stawów

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Pierwsze nieporozumienie dotyczy samej nazwy. Choroba zwyrodnieniowa nie jest po prostu zużytą chrząstką: obejmuje wszystkie tkanki stawu, w tym chrząstkę, kość, więzadła i mięśnie. Nie jest też prostym następstwem upływu lat. To proces, w którym uszkodzenie tkanek stawu zaczyna przewyższać możliwości ich naprawy. We wczesnym okresie organizm nadąża z naprawą; z czasem przestaje nadążać i wtedy pojawiają się zmiany, które nazywamy zwyrodnieniem.

Ból ma charakterystyczny rytm. Wiąże się z aktywnością i ruchem, a w spoczynku ustępuje, przynajmniej we wczesnym okresie choroby. Sztywność poranna, jeśli w ogóle występuje, trwa typowo nie dłużej niż 30 minut. To jest cecha, która pomaga odróżnić chorobę zwyrodnieniową od zapalnych chorób stawów, gdzie sztywność bywa znacznie dłuższa. W badaniu spotyka się trzeszczenia w stawie, ograniczenie zakresu ruchu oraz kostne powiększenie i obrzęk stawu, a w zaawansowanych przypadkach zniekształcenie i niestabilność.

Zajęte lokalizacje też układają się w schemat. Najczęściej są to stawy międzypaliczkowe rąk i staw u podstawy kciuka, biodra, kolana, staw u podstawy palucha oraz dolny odcinek szyjny i lędźwiowy kręgosłupa.

Rozpoznanie bywa prostsze, niż pacjenci zakładają. U osoby, która ma 45 lat lub więcej, odczuwa ból stawu związany z aktywnością i nie ma sztywności porannej albo trwa ona nie dłużej niż pół godziny, rozpoznanie można postawić klinicznie, bez badania obrazowego. Wytyczne wprost odradzają rutynowe wykonywanie zdjęć rentgenowskich w celu rozpoznania choroby zwyrodnieniowej, chyba że występują cechy nietypowe albo takie, które sugerują inne rozpoznanie.

Jest po temu dobry powód. Nasilenie zmian widocznych na zdjęciu nie odpowiada nasileniu dolegliwości. Zmiany radiologiczne są co najmniej dwa razy częstsze niż objawowa postać choroby, więc opisany na zdjęciu obraz zwyrodnienia nie mówi jeszcze, jak bardzo będzie boleć ani co z tego wynika dla leczenia. Badania laboratoryjne w chorobie zwyrodnieniowej są zwykle prawidłowe; zleca się je nie po to, żeby ją potwierdzić, tylko żeby wykluczyć zapalne choroby stawów.

Najważniejsza część tego artykułu dotyczy leczenia i jest sprzeczna z potocznym odruchem. Podstawą postępowania są ćwiczenia i praca nad masą ciała, a nie oszczędzanie stawu. Wytyczne mówią o tym jednoznacznie: leczeniem podstawowym są ćwiczenia lecznicze oraz kontrola masy ciała, jeśli jest zasadna, wraz z informacją i wsparciem dla pacjenta. Ćwiczenia dobrane do potrzeb należy zaproponować każdemu choremu, niezależnie od chorób towarzyszących. U osób z nadwagą i otyłością redukcja masy ciała jest silnie zalecana przy zwyrodnieniu kolana i biodra, a zmniejszenie masy o co najmniej 5 procent wiąże się z poprawą wyników klinicznych.

Warto też rozstrzygnąć sprawę suplementów, bo to na nie idzie w tej chorobie najwięcej pieniędzy. Wytyczne brytyjskie mówią wprost, żeby nie stosować glukozaminy w leczeniu choroby zwyrodnieniowej, ponieważ nie ma mocnych dowodów jej skuteczności. Amerykańskie towarzystwo reumatologiczne silnie odradza chondroitynę przy zwyrodnieniu kolana i biodra, dopuszczając ją warunkowo jedynie przy zwyrodnieniu rąk. Przegląd Cochrane pokazuje, dlaczego opinie bywają rozbieżne: badania wysokiej jakości nie wykazały przewagi glukozaminy nad placebo, a korzyść pojawiała się tylko w badaniach jednego konkretnego preparatu. Innymi słowy, dowody na skuteczność tych suplementów są słabe i zależą od tego, który preparat badano.

Choroby zwyrodnieniowej nie da się wyleczyć, a dostępne leczenie ma zmniejszać objawy. To nie znaczy, że nic nie da się zrobić: dobrze prowadzone leczenie zachowawcze potrafi realnie zmienić codzienne funkcjonowanie. Leczenie operacyjne, w tym wszczepienie endoprotezy, rozważa się u osób, u których leczenie niefarmakologiczne i farmakologiczne zawiodło, a objawy istotnie obniżają jakość życia. Sam wiek ani choroby towarzyszące nie są powodem, żeby z góry wykluczyć taką możliwość.

Umów wizytę u ortopedy albo reumatologa, jeśli ból stawu jest uciążliwy albo się nasila, jeśli ogranicza Cię w codziennych czynnościach, jeśli staw sztywnieje rano dłużej niż pół godziny, a także wtedy, gdy nie masz pewności, czy to zwyrodnienie, czy choroba zapalna. Ta różnica ma znaczenie, bo prowadzi do zupełnie innego leczenia.