Endometrioza

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Endometrioza jest chorobą estrogenozależną, definiowaną jako obecność tkanki o budowie zbliżonej do błony śluzowej trzonu macicy w miejscach innych niż jama macicy, czemu towarzyszy odczyn przypominający zapalenie. Jest chorobą przewlekłą, a nie epizodem, który przechodzi sam.

Objawy układają się w rozpoznawalny wzór, którego kluczową cechą jest cykliczność bólu. Charakterystyczne są bolesne i obfite miesiączki, głęboki ból w czasie stosunku lub po nim, bolesne oddawanie moczu, czasem z krwią w moczu, oraz bolesne wypróżnienia, przy czym objawy moczowe i jelitowe nasilają się cyklicznie, w rytmie miesiączki. Endometriozę należy podejrzewać przy przewlekłym bólu miednicy, przy bólu miesiączkowym wpływającym na codzienne funkcjonowanie i jakość życia, przy cyklicznych objawach jelitowych lub moczowych oraz przy niepłodności współistniejącej z tymi dolegliwościami. Podejrzenie dotyczy również nastolatek.

Jest rzecz, którą warto powiedzieć wprost, bo oszczędza wielu kobietom poczucia, że przesadzają. Nasilenie objawów nie idzie w parze z zaawansowaniem choroby. Nie ma przekonującej zależności między rozległością zmian ocenianą w najczęściej używanej klasyfikacji a nasileniem dolegliwości. Rozległa endometrioza potrafi boleć niewiele, a niewielkie ogniska potrafią boleć bardzo.

Droga do rozpoznania jest w tej chorobie boleśnie długa. Wytyczne europejskie mówią o średnio 8 do 12 lat od pojawienia się objawów do wiarygodnego rozpoznania, a Światowa Organizacja Zdrowia podaje zakres od 4 do 12 lat. Niezależnie od tego, którą liczbę przyjąć, wniosek jest ten sam: zwłoka jest regułą, a nie wyjątkiem, i warto ją skracać.

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i badania ginekologicznego. Skuteczną metodą pierwszego wyboru przy podejrzeniu endometriozy jest standardowe badanie ultrasonograficzne przezpochwowe. Rezonans magnetyczny bywa przydatny w ocenie głębokich zmian wychodzących poza miednicę mniejszą, ale ze względu na koszt i dostępność nie jest badaniem stosowanym rutynowo w pierwszej kolejności.

Najważniejsze zdanie w całej diagnostyce brzmi jednak inaczej. Prawidłowy wynik badania obrazowego nie wyklucza endometriozy. Ani ultrasonografia, ani rezonans nie są narzędziami odpowiednimi do wykrywania powierzchownych ognisk. Wytyczna brytyjska formułuje to jako zalecenie: nie wykluczaj endometriozy, jeśli badanie brzucha i miednicy, USG lub rezonans są prawidłowe, a przy utrzymującym się podejrzeniu lub objawach rozważ dalszą ocenę. Kobieta, której powiedziano, że USG nic nie wykazało, nie ma więc powodu uznać sprawy za zamkniętą.

Zmieniło się także podejście do laparoskopii. Jeszcze niedawno traktowano ją jako złoty standard rozpoznania, co bywało przyczyną zwłoki we wdrożeniu leczenia. Aktualne rekomendacje polskie nie zalecają wykonywania laparoskopii wyłącznie po to, by potwierdzić rozpoznanie, bez wcześniejszej próby leczenia. Wytyczna europejska ujmuje to podobnie: laparoskopię warto rozważyć wtedy, gdy wynik obrazowania jest ujemny albo gdy leczenie empiryczne okazało się nieskuteczne lub niewłaściwe.

Leczenie ma dwa różne cele i nie należy ich mylić. Głównym celem terapii bólu jest ograniczenie lub wyeliminowanie przewlekłego bólu wywołanego zmianami endometrialnymi, a leczenie hormonalne, w tym dwuskładnikowa tabletka antykoncepcyjna, jest w tym wskazaniu leczeniem pierwszego wyboru. Leczenie farmakologiczne nie usuwa jednak już istniejących zrostów ani torbieli i nie służy poprawie płodności, tym bardziej że stosowane leki hormonalne uniemożliwiają jednoczesne starania o ciążę. Gdy celem jest ciąża, sytuacja wygląda inaczej: wytyczna brytyjska zaleca wycięcie lub zniszczenie ognisk endometriozy wraz z uwolnieniem zrostów, jeśli nie obejmują one jelita, pęcherza ani moczowodu, ponieważ poprawia to szansę na spontaniczną ciążę, i jednocześnie odradza samo leczenie hormonalne kobietom starającym się o dziecko. Wśród kobiet z niepłodnością od 25 do 50 procent choruje na endometriozę.

Techniką z wyboru w leczeniu operacyjnym jest laparoskopia, a rozsądny plan zakłada maksymalne wykorzystanie leczenia farmakologicznego przy jak najmniejszej liczbie zabiegów. Choroba nie ma leczenia przyczynowego, ponieważ jej mechanizm nie został w pełni wyjaśniony, i nie istnieje sposób jej wyleczenia. Nawrót zdarza się nawet po usunięciu macicy i przydatków, u 5 do 15 procent pacjentek, a sama histerektomia niekoniecznie usuwa objawy lub chorobę. Endometrioza może też pozostawać aktywna i objawowa po menopauzie.

Umów wizytę u ginekologa, jeśli miesiączki stają się coraz bardziej bolesne, jeśli odczuwasz ból podczas współżycia lub po nim, jeśli pojawia się krew w moczu albo ból przy oddawaniu moczu, krew w stolcu, bolesne wypróżnienia lub zmiana rytmu wypróżnień w czasie miesiączki, a także wtedy, gdy starasz się o ciążę bez powodzenia.