Insulinooporność

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Insulina to hormon trzustki, który pozwala glukozie z krwi wejść do komórek. W insulinooporności komórki mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej odpowiadają na nią słabiej, niż powinny. Trzustka przez pewien czas to nadrabia, wytwarzając więcej hormonu. Z czasem może jednak przestać nadążać i poziom glukozy we krwi rośnie. Gdy jest wyższy niż prawidłowy, ale nie osiąga progu cukrzycy, mówimy o stanie przedcukrzycowym.

Insulinooporność opisuje się jako nabyty stan, związany przede wszystkim z nadmiarem tkanki tłuszczowej, a nie jako odrębną chorobę. W klasyfikacji cukrzycy pojawia się jako cecha towarzysząca cukrzycy typu 2. Nie istnieje też powszechnie przyjęty test, który by ją rozpoznawał. Lekarz rozpoznaje ją po jej skutkach: obwodzie talii, ciśnieniu, wynikach lipidów i glukozy.

Ryzyko zwiększają nadwaga, otyłość lub duży obwód talii, mała aktywność fizyczna, wiek, cukrzyca w rodzinie, palenie tytoniu, przebyta cukrzyca ciążowa, niektóre choroby, jak zespół policystycznych jajników czy bezdech senny, oraz długotrwałe przyjmowanie niektórych leków. Na masę ciała, ruch i palenie masz wpływ.

Zwykle nie ma żadnych objawów, a stan przedcukrzycowy może trwać latami bez wyraźnych sygnałów. Czasem pojawia się rogowacenie ciemne, czyli ciemniejsze, zgrubiałe, aksamitne plamy skóry na karku, pod pachami, w pachwinach albo nad stawami palców. Taka zmiana bywa związana z insulinoopornością, ale ma też inne przyczyny, więc pokaż ją lekarzowi. Uważa się, że insulinooporność poprzedza rozwój cukrzycy typu 2 o 10 do 15 lat.

Skutki insulinooporności to podwyższony cukier, nadciśnienie tętnicze i zaburzenia lipidowe. Jej postęp może prowadzić do zespołu metabolicznego, stłuszczeniowej choroby wątroby i cukrzycy typu 2. Osoby ze stanem przedcukrzycowym mają duże prawdopodobieństwo rozwoju cukrzycy w ciągu 5 do 10 lat, choć nie u każdego do tego dochodzi. Stan przedcukrzycowy wiąże się też ze zwiększonym ryzykiem chorób serca i udaru, dlatego lekarz ocenia i leczy także pozostałe czynniki ryzyka.

Rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych. Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (zalecenia 2026) stan przedcukrzycowy rozpoznaje się przy glikemii na czczo 100 do 125 mg/dl, przy glikemii 140 do 199 mg/dl w drugiej godzinie doustnego testu obciążenia glukozą (OGTT) lub przy hemoglobinie glikowanej 5,7 do 6,4 procent. Najczulszą metodą wykrywania stanu przedcukrzycowego pozostaje OGTT. Wykonuje się go rano, na czczo, bez wcześniejszego ograniczania węglowodanów, z 2 godzinami spoczynku na miejscu, a wynik musi pochodzić z laboratorium, nie z glukometru. Lekarz może też zlecić cholesterol i triglicerydy, bo one także mogą rosnąć.

Oznaczenie insuliny i wskaźnik HOMA-IR to narzędzia używane głównie w badaniach naukowych. Miary insulinooporności nie zostały włączone do wytycznych klinicznych i lekarz może ich w ogóle nie zlecać, bo do rozpoznania stanu przedcukrzycowego wystarczy glukoza albo hemoglobina glikowana. W przejrzanych przez nas źródłach nie ma ustalonego progu HOMA-IR, więc nie opieraj na tym jednym wyniku decyzji o diecie czy leczeniu. Osobną sprawą jest wątroba: stłuszczenie jest ściśle związane z insulinoopornością, a USG jamy brzusznej może uwidocznić tłuszcz w wątrobie, choć nie pokaże zapalenia ani włóknienia.

Podstawą postępowania jest zmiana stylu życia. Osoby ze stanem przedcukrzycowym powinny otrzymać zalecenie co najmniej 150 minut aktywności fizycznej tygodniowo, a przy nadwadze lub otyłości cel redukcji masy ciała o co najmniej 7 procent w skali roku i jej utrzymanie. W badaniu Diabetes Prevention Program u osób z podwyższoną glikemią program zmiany stylu życia z tymi celami zmniejszył zapadalność na cukrzycę o 58 procent w porównaniu z placebo i był skuteczniejszy niż lek. Korzyść utrzymywała się w wieloletniej obserwacji, a odnoszą ją także osoby, które zaczynają zmiany później. Odżywianie z ograniczeniem kalorii, ruch, kontrola wagi i sen mogą pomóc cofnąć insulinooporność i stan przedcukrzycowy. Zacznij od małych kroków, najlepiej z dietetykiem. Żadne z przejrzanych źródeł nie wskazuje suplementów jako leczenia insulinooporności.

U części osób ze stanem przedcukrzycowym, między innymi przy jednoczesnej nieprawidłowej glikemii na czczo i nieprawidłowej tolerancji glukozy, przy znacznej otyłości, przed 60. rokiem życia albo po cukrzycy ciążowej, lekarz może rozważyć dodatkowo lek stosowany w prewencji cukrzycy. Lek nie zastępuje zmiany stylu życia, tylko ją uzupełnia.

Umów wizytę u diabetologa lub endokrynologa, jeśli masz nadwagę, otyłość lub obwód talii co najmniej 80 cm (kobiety) albo 94 cm (mężczyźni), zwłaszcza razem z nadciśnieniem, zaburzeniami lipidowymi, stłuszczeniem wątroby lub cukrzycą u rodziców albo rodzeństwa. Umów ją także, gdy masz ponad 45 lat i nie badałeś cukru od 3 lat, gdy przebyłaś cukrzycę ciążową, gdy zauważysz ciemne, zgrubiałe plamy skóry albo gdy wynik badania mieści się w zakresie stanu przedcukrzycowego.