Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Organizm zużywa żelazo do produkcji hemoglobiny, czyli białka w krwinkach czerwonych, które przenosi tlen z płuc do wszystkich tkanek. Gdy żelaza brakuje, hemoglobiny powstaje za mało i transport tlenu się pogarsza. Stąd biorą się objawy, które na pierwszy rzut oka nie mają ze sobą wiele wspólnego.

Rozpoznanie niedokrwistości opiera się na progach stężenia hemoglobiny. Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje wartości poniżej 130 g/l u mężczyzn i poniżej 120 g/l u kobiet niebędących w ciąży. W ciąży próg zależy od trymestru: poniżej 110 g/l w pierwszym i trzecim, poniżej 105 g/l w drugim. Próg dla mężczyzn został utrzymany w aktualizacji z 2024 roku, mimo że część danych sugerowała wartość wyższą.

Zapasy żelaza ocenia się, oznaczając ferrytynę. Stężenie poniżej 30 µg/l generalnie wskazuje na niskie zapasy, a poniżej 15 µg/l na ich brak. Jest tu jednak pułapka, o której warto wiedzieć, zanim samodzielnie zinterpretuje się wynik: ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, więc przy współistniejącym stanie zapalnym jej stężenie bywa pozornie prawidłowe mimo realnego niedoboru żelaza. Jeden wynik w normie nie zamyka więc sprawy, jeśli obraz kliniczny mówi co innego.

Objawy dzielą się na dwie grupy. Ogólne, wspólne dla każdej niedokrwistości, to zmęczenie i osłabienie większe niż zwykle, zwłaszcza przy wysiłku, bóle głowy, bladość skóry, duszność przy niewielkim wysiłku, a w cięższych przypadkach także w spoczynku, oraz zawroty głowy przy wstawaniu. Bardziej swoiste dla samego niedoboru żelaza są wypadanie włosów, zapalenie i pieczenie języka, zajady w kątach ust, łamliwe, wklęsłe paznokcie oraz gorsze funkcjonowanie poznawcze. Osobno warto wymienić dwa objawy, które pacjenci rzadko kojarzą z niedoborem żelaza, a które są dla niego charakterystyczne: łaknienie substancji niejadalnych, w tym uporczywa ochota na chrupanie lodu, oraz zespół niespokojnych nóg.

Teraz część najważniejsza. Niedokrwistość z niedoboru żelaza nie jest rozpoznaniem końcowym, tylko objawem. Bywa pierwszym sygnałem poważnej choroby, dlatego przyczyny szuka się szybko i do końca. U mężczyzn i u kobiet po menopauzie z nowo rozpoznaną niedokrwistością z niedoboru żelaza mniej więcej u jednej trzeciej udaje się znaleźć chorobę, która za nią odpowiada, dlatego lekarz może skierować na dalszą diagnostykę. Nowo rozpoznana, niewyjaśniona niedokrwistość u osoby dorosłej powinna prowadzić do diagnostyki pilnej, a nie odkładanej.

Przyczyn jest kilka i różnią się zależnie od tego, kogo dotyczą. U młodych kobiet dominują obfite krwawienia miesiączkowe oraz ciąża. U osób starszych najczęstszą przyczyną jest przewlekła utrata krwi, w tym z powodu nowotworu, choroby wrzodowej i nieswoistych zapaleń jelit. Do uznanych przyczyn należą też zaburzenia wchłaniania, wśród nich najczęściej celiakia, dieta uboga w żelazo, oddawanie krwi oraz okresy szybkiego wzrostu, na przykład dojrzewanie.

Rozpoznanie potwierdzają badania laboratoryjne: morfologia krwi ze wskaźnikami czerwonokrwinkowymi, w której widać obniżoną średnią objętość krwinki i średnią zawartość hemoglobiny, w połączeniu z niską ferrytyną. Wytyczne zalecają też rutynowe badanie serologiczne w kierunku celiakii u każdego pacjenta z niedokrwistością z niedoboru żelaza, bo odpowiada ona za 3 do 5 procent przypadków.

Leczenie polega na uzupełnieniu żelaza, ale ma dwie cechy, o których łatwo zapomnieć. Po pierwsze, trwa dłużej, niż wskazywałaby poprawa wyników: leczenie kontynuuje się jeszcze przez około trzy miesiące po normalizacji stężenia hemoglobiny, żeby odbudować zapasy w szpiku. Po drugie, prowadzi się je razem z diagnostyką przyczyny, a nie zamiast niej. Samodzielna suplementacja żelaza kupionego bez recepty potrafi poprawić morfologię i przez to opóźnić rozpoznanie choroby, która niedobór wywołała. Obowiązkiem lekarza jest nie zakładać niedoboru żelaza na podstawie samej morfologii i nie podawać żelaza bez pełnej diagnostyki.

Umów wizytę, jeśli masz objawy niedokrwistości albo nietypowe krwawienie. Umów ją także wtedy, gdy w wynikach morfologii pojawiła się niska hemoglobina, nawet jeśli czujesz się dobrze, a zwłaszcza jeśli jesteś mężczyzną albo kobietą po menopauzie.