Astma oskrzelowa

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Astma jest chorobą niejednorodną, u której podstaw leży przewlekłe zapalenie dróg oddechowych. Definiuje się ją przez współwystępowanie dwóch rzeczy: wywiadu objawów oddechowych, takich jak świszczący oddech, duszność, ucisk w klatce piersiowej i kaszel, które zmieniają się w czasie i w nasileniu, oraz zmiennego ograniczenia przepływu powietrza przy wydechu. Na obraz choroby składają się trzy procesy: zapalenie, skurcz mięśni gładkich oskrzeli i przebudowa ścian dróg oddechowych.

Zmienność jest tu najważniejszym tropem. Objawy typowo nasilają się w nocy albo tuż po przebudzeniu, a wyzwala je wysiłek, śmiech, kontakt z alergenami i zimne powietrze. Często pojawiają się albo nasilają w czasie infekcji wirusowych.

Jedna cecha zasługuje na osobne zdanie, bo bywa myląca. Skurcz oskrzeli wywołany wysiłkiem osiąga szczyt w ciągu kilkunastu minut i zwykle ustępuje samoistnie w ciągu od pół godziny do półtorej. Osoba, która dostaje duszności i kaszlu po biegu, ma powód, żeby zgłosić się do lekarza.

Samo zebranie wywiadu nie wystarcza do rozpoznania. Potrzebne jest obiektywne wykazanie zmiennego ograniczenia przepływu powietrza w badaniu czynnościowym płuc, czyli spirometrii z próbą rozkurczową. Za wynik dodatni u dorosłych raport GINA uznaje wzrost natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej albo natężonej pojemności życiowej o co najmniej 12 procent i jednocześnie o co najmniej 200 mililitrów w stosunku do wartości wyjściowej. Wytyczna brytyjska podaje ten sam próg, dopuszcza też kryterium alternatywne, czyli wzrost o co najmniej 10 procent wartości należnej, a obok tego pomiar tlenku azotu w powietrzu wydychanym, z progiem 50 części na miliard u dorosłych i 35 u dzieci w wieku od 5 do 16 lat. Polski standard formułuje kryterium łagodniej, jako wzrost o co najmniej 12 procent wartości wyjściowej albo o co najmniej 200 mililitrów. O interpretacji wyniku decyduje lekarz, bo progi w poszczególnych dokumentach nie są identyczne. Zasada praktyczna brzmi: badać przed leczeniem, czyli potwierdzić rozpoznanie, zanim włączy się przewlekłe leczenie wziewne. O tym, czy i jakie badanie czynnościowe jest potrzebne, decyduje lekarz. Pulmonolog Kardiosystemu ocenia objawy, kieruje na badanie i interpretuje wynik razem z całością obrazu klinicznego.

Z astmą najczęściej współistnieją alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie zatok, refluks żołądkowo-przełykowy oraz otyłość. Kontrolę choroby pogarsza także zanieczyszczenie powietrza, które zwiększa ryzyko zaostrzeń. Do czynników sprzyjających astmie zalicza się wywiad rodzinny, kontakt z alergenami i substancjami drażniącymi oraz nadwagę i otyłość.

Celem leczenia nie jest zniknięcie choroby, tylko jej kontrola: żadnych albo bardzo niewielkich objawów, brak wybudzeń w nocy z powodu astmy i niezaburzona aktywność fizyczna, przy jednoczesnym zmniejszaniu ryzyka na przyszłość. Istnieją konkretne sygnały, że kontrola jest zła. Sięganie po lek doraźny w trzech albo większej liczbie dni w tygodniu, wybudzanie się z powodu astmy przynajmniej raz w tygodniu oraz każde zaostrzenie wymagające sterydu doustnego to wskazania do przeglądu leczenia. Osoba z astmą powinna być kontrolowana co najmniej raz w roku, a zużycie więcej niż dwóch inhalatorów doraźnych rocznie, dwa lub więcej kursów sterydu doustnego w ciągu roku albo dwie wizyty na oddziale ratunkowym oznaczają wysokie ryzyko.

Do samodzielnego postępowania w astmie należy pisemny plan działania na wypadek zaostrzenia, ustalony wcześniej z lekarzem. Warto go mieć, zanim będzie potrzebny. Nawet pojedyncze zaostrzenie, które wymagało pilnej pomocy medycznej albo sterydu doustnego, jest sygnałem ostrzegawczym i powodem do rewizji dotychczasowego leczenia.

Pytanie, które pada najczęściej, dotyczy wyleczenia. Światowa Organizacja Zdrowia i amerykański serwis edukacyjny odpowiadają wprost: astmy wyleczyć się nie da, choć objawy bywają z czasem łagodniejsze, zwłaszcza u dzieci. Raport GINA, czyli globalna strategia postępowania w astmie, ujmuje to ostrożniej i zamiast o wyleczeniu mówi o remisji klinicznej, czyli okresie bez objawów i bez leczenia trwającym co najmniej rok; w cytowanym tam badaniu dotyczyło to około 16 procent chorych w ciągu pięciu lat. Różnica jest istotna. Sens leczenia polega na tym, że pozwala ono normalnie żyć i zmniejsza ryzyko ciężkiego zaostrzenia.

Umów wizytę u pulmonologa, jeśli wracają duszność, świszczący oddech, ucisk w klatce piersiowej albo kaszel, zwłaszcza gdy budzą Cię w nocy, nasilają się po wysiłku lub w kontakcie z alergenem. Jeśli leczysz się już na astmę, umów wizytę wtedy, gdy sięgasz po lek doraźny częściej niż dotąd albo gdy w ciągu ostatniego roku zdarzyło się zaostrzenie.