Przewlekłe zapalenie zatok

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych to odrębna choroba, a nie infekcja, która się przeciąga. Różnica jest przede wszystkim czasowa: postać ostra trwa do czterech tygodni, a o postaci przewlekłej mówimy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dwanaście tygodni.

Kryteria rozpoznania są konkretne i warto je znać, bo pozwalają samemu ocenić, czy problem w ogóle mieści się w tej kategorii. Wytyczne europejskie wymagają obecności co najmniej dwóch z czterech objawów przez co najmniej dwanaście tygodni, przy czym jednym z nich musi być zatkanie nosa albo wydzielina spływająca do przodu lub po tylnej ścianie gardła. Pozostałe dwa objawy to ból lub uczucie rozpierania twarzy oraz osłabienie albo utrata węchu. Sam ból głowy, bez zatkania nosa i bez wydzieliny, nie wystarcza do rozpoznania.

Chorobę dzieli się na dwie postacie w zależności od tego, czy w nosie widać polipy. Rozstrzyga o tym badanie endoskopowe: postać z polipami rozpoznaje się przy obustronnych polipach widocznych w przewodzie nosowym środkowym, postać bez polipów wtedy, gdy ich nie ma. Podział nie jest formalnością, bo obie postacie prowadzi się inaczej.

Skutki tej choroby wykraczają daleko poza nos. Wymienia się zmęczenie, gorszą koncentrację, zaburzenia snu oraz absencję i spadek produktywności w pracy. Wytyczne europejskie podają porównanie, które robi wrażenie: przewlekłe zapalenie zatok wpływa na funkcjonowanie społeczne pacjenta bardziej niż dławica piersiowa czy przewlekła niewydolność serca. Jeśli więc masz wrażenie, że zatoki zabierają Ci więcej życia, niż wypada przyznać, to nie jest przewrażliwienie.

Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu laryngologicznym i endoskopii nosa, która pozwala obejrzeć przednią, środkową i tylną część jamy nosa oraz ocenić niedrożność i obecność polipów. Tomografia komputerowa jest złotym standardem obrazowania zatok, ale wykonuje się ją dopiero po nieskutecznej próbie odpowiedniego leczenia zachowawczego, a nie na starcie. Klasyczne zdjęcie rentgenowskie zatok ma dziś ograniczoną wartość: nie jest ani czułe, ani swoiste, więc nie jest zalecane. Warto to wiedzieć, bo bywa nadal proponowane.

Przewlekłe zapalenie zatok rzadko chodzi samo. U około 25 procent pacjentów współistnieje astma, wobec około 5 procent w populacji ogólnej. Choroba jest częstsza u osób palących tytoń. Wymienia się także nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne, niedobory odporności, warianty anatomiczne nosa i zatok, zanieczyszczenie powietrza oraz nakładanie się z alergicznym i niealergicznym nieżytem nosa.

W leczeniu zachowawczym dwie rzeczy mają najmocniejsze oparcie w dowodach i obie są proste. Pierwsza to płukanie nosa roztworem izotonicznym soli, którego skuteczność u chorych z przewlekłym zapaleniem zatok jest udokumentowana. Druga to długotrwałe stosowanie miejscowego leczenia przeciwzapalnego podawanego donosowo, które wytyczne europejskie opisują jako skuteczne i bezpieczne. Słowo długotrwałe jest tu istotne, bo najczęstszym błędem jest przerwanie leczenia po kilku dniach, gdy zrobi się lepiej.

Osobno o antybiotykach, bo to pytanie pada niemal zawsze. Wytyczne europejskie nie mówią, że antybiotyk nie działa, ale też nie mówią, że działa. Formułują to ostrożnie: jakość dowodów jest bardzo niska dla krótkiej antybiotykoterapii i niska dla długotrwałej, więc w obu przypadkach nie da się rozstrzygnąć, czy antybiotyk zmienia przebieg przewlekłego zapalenia zatok u dorosłych w porównaniu z placebo. Wniosek praktyczny brzmi: antybiotyk nie jest podstawą leczenia tej choroby i nie ma sensu domagać się kolejnego kursu, jeśli poprzednie nie pomogły.

Leczenie operacyjne, czyli endoskopowa operacja zatok, wchodzi w grę dopiero po rzetelnej próbie leczenia zachowawczego. Za rozsądne minimum uznaje się co najmniej osiem tygodni leczenia miejscowym preparatem donosowym, przy odpowiednim obrazie w tomografii. Operacja nie jest więc alternatywą dla leczenia zachowawczego, tylko krokiem po nim.

Umów wizytę u laryngologa, jeśli zatkany nos, wydzielina, ból twarzy albo osłabienie węchu utrzymują się od kilkunastu tygodni, jeśli objawy wracają zaraz po każdej infekcji, a także wtedy, gdy mimo leczenia nie ma poprawy po sześciu do dwunastu tygodniach. Brak poprawy w tym czasie jest w wytycznych wprost wskazaniem do oceny specjalistycznej.