Grzybica paznokci (onychomikoza)

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Grzybica paznokci to zakażenie grzybicze narządu paznokciowego. Wywołują ją najczęściej dermatofity, rzadziej drożdżaki i pleśnie. Dotyczy paznokci rąk i stóp, znacznie częściej stóp, i nie ma tendencji do samoistnego wyleczenia. Zwykle poprzedza ją bezobjawowa, sucha grzybica stóp. Ciemne, ciepłe i wilgotne wnętrze buta oraz drobne urazy przerywają uszczelnienie pod wolnym brzegiem paznokcia i wpuszczają grzyba do łożyska.

Zdrowe paznokcie z reguły nie chorują, potrzebne są czynniki sprzyjające. Wytyczne stawiają na pierwszym miejscu zaburzenia krążenia w kończynach dolnych: przewlekłą niewydolność żylną i choroby tętnic obwodowych. Wymieniają dalej zaburzenia przemiany materii, w tym cukrzycę, uraz płytki, także po pedicure, zbyt ciasne obuwie, wady stóp, łuszczycę paznokci i nadmierną potliwość. Ryzyko zwiększają też starszy wiek, grzybica stóp, niedobory odporności i domownik chorujący na onychomikozę.

Grzybica paznokci stóp objawia się zwykle jednym lub kilkoma pogrubiałymi, przebarwionymi paznokciami, najczęściej paluchów. W większości przypadków towarzyszy jej łagodna, sucha grzybica stóp, którą chorzy biorą za suchość skóry. Paznokieć staje się kruchy, zmienia kształt, wykrusza się od brzegów, traci połysk i grubieje. Pod płytką gromadzi się materiał, płytka unosi się i odwarstwia, a z boku pojawiają się białe lub żółte pasma.

Nie każdy zmieniony paznokieć jest zakażony grzybem. Prawie połowa nieprawidłowo wyglądających paznokci stóp nie ma podłoża grzybiczego. Podobny obraz dają łuszczyca paznokci, wyprysk, liszaj płaski, dystrofie paznokci i rogowacenie z ucisku przy wadach stóp i za ciasnych butach. W łuszczycy paznokcie bywają pogrubiałe, żółtobrązowe, z drobnymi wgłębieniami i z oddzieleniem płytki od skóry pod spodem. Wykrycie grzyba nie wyklucza przy tym łuszczycy. Do 40 procent rozpoznań stawianych na oko jest błędnych.

Dlatego o rozpoznaniu nie decyduje sam wygląd paznokcia. Standardem, który je potwierdza, jest badanie mikologiczne: lekarz pobiera opiłki i zeskrobiny spod wolnego brzegu paznokcia, ogląda się je pod mikroskopem i zakłada z nich hodowlę. Wytyczne mówią wprost, że bez laboratoryjnego wykrycia grzyba rozpoznania nie da się postawić z wystarczającą pewnością, a przed lekami ogólnymi potwierdzenie jest obowiązkiem ze względu na możliwe działania niepożądane. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne nazywa wyizolowanie i identyfikację grzyba głównym kryterium rozpoznania i rozpoczęcia terapii. Dermatolog ocenia zmianę i kieruje na badanie. Na wynik hodowli czeka się zwykle około czterech tygodni, a wcześniejsze leczenie przeciwgrzybicze trzeba wtedy na jakiś czas przerwać.

Choroba nie zagraża życiu, ale jej powikłania bywają poważne: zapalenie tkanki łącznej, sepsa, zapalenie kości i szpiku, uszkodzenie tkanek i utrata paznokcia. Postać najbardziej zaawansowana, obejmująca cały paznokieć, jest najtrudniejsza do wyleczenia i niesie największe ryzyko owrzodzeń pod płytką oraz wtórnego zakażenia bakteryjnego, a przy upośledzonym krążeniu obwodowym może doprowadzić do zgorzeli. U osób z obniżoną odpornością, w tym z cukrzycą, przebieg bywa bardziej przewlekły.

O wyborze leczenia decyduje rozległość zmian i liczba chorych paznokci. Przy zmianach lekkich lub umiarkowanych wytyczne zalecają leczenie miejscowe lakierem przeciwgrzybiczym. Przy postaci umiarkowanej i ciężkiej zalecają, o ile nie ma przeciwwskazań, leczenie doustne i dążenie do połączenia obu form. Przeglądy Cochrane pokazują, że odsetki pełnego wyleczenia po leczeniu miejscowym pozostają względnie niskie. Autorzy przeglądu leczenia doustnego dodają, że leczenie doustne wydaje się mieć krótszy czas trwania i lepsze odsetki wyleczeń. Preparaty bez recepty zwykle nie pomagają. Przed leczeniem doustnym lekarz ustala, czy nie masz choroby wątroby albo upośledzenia czynności nerek, a w trakcie leczenia zleca badania laboratoryjne oceniające pracę wątroby.

Leczenie trwa długo, bo paznokieć musi odrosnąć. Paznokieć stopy rośnie mniej więcej o milimetr miesięcznie, a ustąpienie zakażenia może zająć 12 miesięcy. Mimo dostępnych leków często mijają miesiące lub lata, zanim widać wyraźną poprawę. Leki usuwają grzyba mniej więcej u połowy osób, które je stosują, nawroty są częste, a część chorych wymaga potem leczenia profilaktycznego.

Wiele zależy od Ciebie. Noś obuwie ochronne tam, gdzie inni chodzą boso: pod publicznymi prysznicami, w szatniach, przy basenach i w saunach. Utrzymuj skórę czystą i suchą, zmieniaj skarpetki i bieliznę codziennie, dbaj o krótkie i czyste paznokcie. Nie pożyczaj ręczników, skarpet ani sprzętu sportowego i nie używaj cudzych narzędzi do manikiuru i pedicure. Lecz równocześnie grzybicę stóp. Wytyczne zalecają też dezynfekcję obuwia, bo grzyby mogą przetrwać w butach wiele miesięcy.

Umów wizytę u dermatologa, jeśli paznokieć zmienia barwę, grubieje, kruszy się albo odwarstwia od łożyska, jeśli takich paznokci przybywa albo preparaty bez recepty nie pomagają. Każda zmiana paznokci jest powodem do konsultacji, bo wiele z nich ma przyczynę inną niż grzybica, a odkładanie leczenia pogłębia zniekształcenie paznokcia i może prowadzić do bólu. Gdy masz cukrzycę, zaburzenia krążenia w nogach albo obniżoną odporność, zgłoś się wcześniej.