Kamica układu moczowego

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Kamica to twarde, przypominające kamyki złogi, które tworzą się w jednej nerce lub w obu, gdy w moczu jest wysokie stężenie niektórych minerałów. Najczęstsze są złogi wapniowe. Zdarzają się też złogi z kwasu moczowego, struwitowe, powstające po zakażeniu układu moczowego, oraz cystynowe, uwarunkowane rodzinnie.

W Stanach Zjednoczonych kamica dotyczy w ciągu życia nawet co dziewiątego dorosłego. Częstość różni się między krajami i wynosi od 1 do 13 procent, a w krajach rozwiniętych przekracza 10 procent. Mały złóg może przejść przez drogi moczowe sam i prawie nie boleć. Większy potrafi utknąć i zablokować odpływ moczu. Moczowód i miedniczka nerkowa poszerzają się wtedy, a to poszerzenie jest główną przyczyną bólu zwanego kolką nerkową. Nasilenie bólu zależy od stopnia zablokowania, a nie od wielkości złogu.

Kolka zaczyna się nagle, a ból jest silny, umiejscowiony w boku, i często promieniuje ku przodowi i w dół, do pachwiny, jądra lub warg sromowych. Bywa ostry i falujący, a często towarzyszą mu nudności i wymioty. Chorzy zwykle nie mogą znaleźć wygodnej pozycji, wiją się albo bez przerwy chodzą. Kolka nerkowa bywa opisywana jako praktycznie najsilniejszy ból, jakiego doświadcza człowiek.

U 85 procent chorych badanie moczu wykrywa co najmniej mikroskopowy krwiomocz. Gdy złóg przesuwa się w stronę pęcherza, dochodzą pieczenie przy oddawaniu moczu, częstomocz i parcia naglące. Złogi mogą też przebiegać bezobjawowo; dolegliwości pojawiają się zwykle dopiero wtedy, gdy złóg się zakazi albo zablokuje odpływ moczu.

Największym czynnikiem ryzyka jest picie zbyt małej ilości płynów. Kamica częściej występuje u mężczyzn, u osób z kamicą w rodzinie i u tych, którzy mieli już złóg. Do czynników wysokiego ryzyka należą także otyłość, cukrzyca (zwłaszcza u kobiet), dna moczanowa, nadczynność przytarczyc i zespół metaboliczny. Kamicę wiąże się też z nadciśnieniem tętniczym i przewlekłą chorobą nerek, choć może to wynikać ze wspólnych czynników ryzyka.

Nieleczona kamica może prowadzić do krwiomoczu, silnego bólu, zakażeń układu moczowego i nerek oraz do utraty czynności nerek, ale powikłania są rzadkie, jeśli zgłosisz się po leczenie, zanim do nich dojdzie. Choroba wraca: u osób po pierwszym epizodzie nawrotowość obliczono na 26 procent w ciągu pięciu lat.

Przy podejrzeniu kamicy USG jest badaniem pierwszego wyboru. Nie naraża na promieniowanie, jest powtarzalne i tanie, pokazuje złogi w kielichach i miedniczce nerkowej oraz poszerzenie górnych dróg moczowych. Badaniem rozstrzygającym w ostrym bólu w boku jest tomografia komputerowa bez kontrastu, istotnie dokładniejsza od USG. NICE zaleca dorosłym z podejrzeniem kolki pilną, w ciągu 24 godzin od zgłoszenia się, niskodawkową tomografię bez kontrastu, a kobiecie w ciąży zamiast tomografii USG.

Badania laboratoryjne uzupełniają obraz. Wykonuje się badanie ogólne moczu, w razie potrzeby z posiewem, oraz badania krwi: kreatyninę, kwas moczowy, wapń, morfologię i CRP. Analiza składu złogu jest wskazana u każdego, kto ma kamicę po raz pierwszy, dlatego pacjentów instruuje się, żeby filtrowali mocz i odzyskali jego fragment.

Większość małych złogów wydala się samoistnie: spośród złogów w moczowodzie prawie 75 procent tych mniejszych niż 5 milimetrów i 62 procent tych o wielkości 5 milimetrów i większej, średnio w ciągu około 17 dni. Jeśli nie ma wskazań do usunięcia, wytyczne zalecają początkową obserwację z okresową kontrolą u poinformowanych chorych, u których nie pojawi się zakażenie, oporny ból ani pogorszenie czynności nerek. Do usunięcia kwalifikuje mała szansa na wydalenie, ból mimo leczenia przeciwbólowego, utrzymująca się niedrożność i niewydolność nerek. W kolce lekiem pierwszego wyboru jest niesteroidowy lek przeciwzapalny. Gdy złóg trzeba usunąć, urolog rozbija go falą uderzeniową albo sięga po zabieg endoskopowy.

Sporo zależy od Ciebie. EAU zaleca obfitą podaż płynów, najlepiej wody, tak aby dobowa objętość moczu przekraczała 2,5 litra, a NICE doradza dorosłym picie od 2,5 do 3 litrów wody dziennie, dodawanie do niej soku z cytryny, unikanie napojów gazowanych i spożycie soli nie większe niż 6 gramów na dobę. Ograniczanie wapnia w diecie jest błędem: nie należy go ograniczać, o ile nie ma ku temu silnych powodów, bo jego spożycie jest odwrotnie powiązane z tworzeniem złogów. Wapń z pożywienia nie wywołuje kamicy wapniowej: w odpowiedniej ilości blokuje w jelicie substancje, z których powstają złogi. Białka zwierzęcego nie jedz w nadmiarze, bo ograniczenie sodu i białka zwierzęcego zmniejsza tworzenie złogów wapniowych. Pomagają też warzywa i błonnik, prawidłowa masa ciała, ruch oraz mniej alkoholu i słodzonych napojów.

Umów wizytę u urologa, jeśli miałeś już kolkę nerkową albo wydaliłeś złóg, jeśli w moczu pojawia się krew albo złóg wykryto przypadkiem w badaniu obrazowym. Według wytycznych europejskich analiza składu złogu i podstawowa ocena metaboliczna są obowiązkowe u każdego chorego; szerszej diagnostyki wymagają tylko osoby z grupy wysokiego ryzyka. Po ostrym epizodzie wykonuje się ją nie wcześniej niż po 20 dniach, a najlepiej po około trzech miesiącach. Wydalenie złogu trzeba potwierdzić, bo sam brak bólu tego nie potwierdza.