Stwardnienie rozsiane

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Włókna nerwowe w mózgu i rdzeniu kręgowym są otoczone mieliną, czyli ochronną osłonką. W stwardnieniu rozsianym układ odpornościowy atakuje tę osłonkę: powstaje stan zapalny, a w miejscu uszkodzenia tworzą się blizny, nazywane plakami. Sygnał nerwowy w takim miejscu zwalnia albo przestaje przechodzić i stąd biorą się objawy. Nie wiadomo, co uruchamia ten atak; uważa się, że rolę odgrywają czynniki genetyczne i środowiskowe. Choroba może pojawić się w każdym wieku, ale najczęściej zaczyna się u młodych dorosłych, między 20. a 40. rokiem życia, i częściej dotyczy kobiet.

Objawy zależą od miejsca uszkodzenia, dlatego u różnych osób choroba wygląda inaczej. Do najczęstszych należą utrata lub pogorszenie widzenia w jednym oku z bólem przy poruszaniu okiem, podwójne widzenie, drętwienie lub osłabienie, które wstępuje od stóp w górę, uczucie prądu wzdłuż kręgosłupa przy pochylaniu głowy oraz narastające trudności z równowagą i chodem. Mogą dołączyć zmęczenie, sztywność mięśni, problemy z oddawaniem moczu, trudności z koncentracją i obniżony nastrój.

Zapalenie nerwu wzrokowego bywa pierwszym objawem choroby. Zwykle zaczyna się od bólu oka, zwłaszcza przy jego ruchach, a po kilku dniach dołącza pogorszenie widzenia. Do jego rozpoznania niezbędne jest badanie okulistyczne, a po potwierdzeniu przez okulistę pacjent powinien trafić do neurologa.

Typowe dla tej choroby jest to, że objawy narastają dłużej niż dobę, utrzymują się przez kilka dni lub tygodni, a potem ustępują, i nie towarzyszy im gorączka ani infekcja. Samo zmęczenie, obniżony nastrój czy zawroty głowy bez objawów ogniskowych nie są rutynowo powodem do podejrzewania tej choroby. Objawy mogą nasilać się w gorącu, przy gorączce i podczas infekcji.

Najczęstsza jest postać rzutowo-remisyjna, w której okresy nowych lub nasilonych objawów, czyli rzuty, przeplatają się z okresami remisji. Objawy rzutu często ustępują częściowo lub całkowicie w ciągu tygodni lub miesięcy, ale u części osób pozostają i z czasem mogą się kumulować. W postaci wtórnie postępującej, po wielu latach przebiegu rzutowo-remisyjnego, rzutów jest mniej, a objawy narastają stopniowo. W postaci pierwotnie postępującej choroba od początku postępuje powoli, bez wyraźnych rzutów i remisji.

Rozpoznanie stawia neurolog. Nie ma jednego badania, które samo rozstrzyga o chorobie, a jej objawy mogą przypominać wiele innych schorzeń układu nerwowego. Rezonans magnetyczny mózgu i rdzenia kręgowego jest badaniem kluczowym: pokazuje charakterystyczne ogniska, ale rozpoznania nie stawia się na podstawie samego jego wyniku. Lekarz zestawia obraz z rezonansu z wywiadem, badaniem neurologicznym i wynikami badań laboratoryjnych. Kryteria rozpoznania, tak zwane kryteria McDonalda, opierają się na wykazaniu, że zmiany dotyczą różnych miejsc w układzie nerwowym, i na wykluczeniu innego wyjaśnienia objawów. W rewizji z 2024 roku u części osób z charakterystycznym obrazem klinicznym i radiologicznym rozpoznanie można postawić bez wykazywania, że zmiany pojawiły się w różnym czasie. Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego może wspierać rozpoznanie. Badania krwi, między innymi morfologia, TSH i witamina B12, służą wykluczeniu innych przyczyn objawów.

Nie ma leku, który usuwa chorobę, ale istnieje leczenie modyfikujące jej przebieg. Rozpoczyna się je jak najwcześniej po rozpoznaniu, aby spowolnić postęp choroby i zapobiegać rzutom. Postęp w leczeniu z ostatnich lat znacząco poprawił rokowanie. U części osób objawy narastają i z czasem prowadzą do niepełnosprawności, i to jest powód, dla którego z włączeniem leczenia się nie zwleka. Niektóre z tych leków zwiększają ryzyko infekcji, dlatego przed ich włączeniem wykonuje się badania w kierunku zakażeń, a w trakcie leczenia lekarz pyta o objawy infekcji na każdej wizycie. Osobną grupę stanowią leki łagodzące objawy, takie jak zmęczenie, sztywność mięśni czy problemy z oddawaniem moczu; nie zmieniają one przebiegu choroby. Rehabilitacja może poprawić sprawność.

Rzut rozpoznaje się wtedy, gdy pojawiają się nowe objawy albo nasilają się już istniejące, trwają dłużej niż 24 godziny, nie wynikają z infekcji ani innej przyczyny i wystąpiły po okresie stabilizacji trwającym co najmniej miesiąc. Jeśli podejrzewasz rzut, skontaktuj się szybko z lekarzem prowadzącym. Zanim rozpozna rzut, lekarz wykluczy infekcję, zwłaszcza dróg moczowych i oddechowych. Rzuty utrudniające codzienne czynności ocenia się i leczy jak najwcześniej, w ciągu 14 dni od początku objawów. Leczeniem jest krótki kurs sterydów, ale nie każdy rzut go wymaga, a decyzję podejmuje lekarz z doświadczeniem w tej chorobie. Nie stosuj sterydów na własną rękę.

Sam możesz zrobić sporo. Regularna aktywność fizyczna może korzystnie wpływać na przebieg choroby i nie szkodzi, a brak ruchu może nasilać sztywność, osłabienie, ból i zmęczenie. Nie pal, bo palenie przyspiesza narastanie niepełnosprawności. Szczep się zgodnie z zaleceniami, po uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym. Nie ma dowodów, że jakakolwiek konkretna dieta poprawia zmęczenie w tej chorobie; witamina D i kwasy omega nie są leczeniem stwardnienia rozsianego. Co najmniej raz w roku powinieneś mieć całościowy przegląd swojej opieki i wiedzieć, do kogo się zwrócić, gdy objawy się zmienią.

Umów wizytę u neurologa, jeśli masz objawy, które mogą wskazywać na stwardnienie rozsiane: pogorszenie widzenia w jednym oku z bólem przy ruchach oka, podwójne widzenie, drętwienie lub osłabienie kończyn albo narastające problemy z równowagą, zwłaszcza jeśli narastały dłużej niż dobę i bez gorączki. Jeśli już się leczysz, umów wizytę, gdy objawy nasilają się mimo leczenia albo gdy podejrzewasz rzut.