Choroba Hashimoto

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Choroba Hashimoto ma podłoże autoimmunologiczne. Układ odpornościowy wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko własnej tarczycy, najczęściej przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO), rzadziej przeciwko tyreoglobulinie (anty-Tg). Wywołują one w gruczole przewlekły stan zapalny, przez który tarczyca może się z czasem powiększyć albo przestać wytwarzać dość hormonu. W krajach z wystarczającą ilością jodu w diecie jest to najczęstsza przyczyna niedoczynności tarczycy, która ma osobny artykuł; tutaj skupiamy się na autoimmunologicznym podłożu choroby.

Dlaczego układ odpornościowy atakuje tarczycę, nie wiadomo do końca; uważa się, że składają się na to czynniki genetyczne i środowiskowe. Choroba często występuje rodzinnie i wielokrotnie częściej dotyka kobiety, choć może pojawić się w każdym wieku, także u dzieci. Ryzyko jest większe u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak celiakia, cukrzyca typu 1, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń czy bielactwo.

Choroba postępuje zwykle bardzo powoli, przez wiele lat. Na początku możesz nie mieć dolegliwości, nawet jeśli we krwi wykryto już przeciwciała. Większość osób z chorobą Hashimoto ma prawidłowe wyniki hormonów, ale jest w grupie podwyższonego ryzyka niedoczynności w przyszłości. Gdy hormonu zaczyna brakować, pojawiają się typowe objawy niedoczynności: zmęczenie, przyrost masy ciała, zaparcia, wrażliwość na zimno, sucha skóra, obniżony nastrój, bóle mięśni, u kobiet nieregularne lub obfite miesiączki.

W części przypadków zapalenie powiększa tarczycę. Takie wole zwykle nie boli, ale może dawać uczucie pełności lub ucisku w szyi i trudność w połykaniu. Powiększenie szyi bywa jedynym wczesnym objawem. Po wielu latach uszkodzony gruczoł może się z kolei zmniejszyć. Niewielka część chorych przechodzi na początku przejściową fazę nadczynności: uszkodzone komórki uwalniają nadmiar hormonu, co daje kołatanie serca, drżenie rąk, potliwość i niepokój. Nadczynność z zapalenia zwykle ustępuje sama w ciągu tygodni lub miesięcy; o właściwej nadczynności tarczycy piszemy osobno.

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniu szyi i badaniach laboratoryjnych. Lekarz sprawdza, czy tarczyca jest powiększona, i oznacza TSH, hormony tarczycy i przeciwciała anty-TPO, dodatnie u ponad 90 procent chorych (anty-Tg u 50 do 80 procent). Chorobę można rozpoznać także bez objawów, gdy przeciwciała są podwyższone przy prawidłowych hormonach. Powtarzanie badania przeciwciał nie jest potrzebne; kontrolować trzeba TSH, bo to ono pokaże, czy tarczyca zaczyna słabnąć.

USG tarczycy może, ale nie musi być potrzebne; do rozpoznania badania obrazowe zwykle nie są konieczne, podobnie jak w samej niedoczynności. USG wykonuje się, gdy lekarz w badaniu szyi stwierdzi powiększenie tarczycy lub guzek, gdy masz objawy ucisku albo gdy podejrzewa chorobę Hashimoto, a przeciwciała wypadły ujemnie. Tarczyca ma wtedy zwykle niejednorodną strukturę i obniżoną echogeniczność, czyli wygląda na obrazie ciemniej niż zdrowy gruczoł, a cechy zapalenia bywają widoczne nawet przy prawidłowych hormonach. Prawidłowy obraz nie wyklucza jednak choroby.

Leczenie zależy od tego, jak bardzo tarczyca jest uszkodzona. Jeśli masz podwyższone przeciwciała, ale prawidłowe TSH i FT4, nie potrzebujesz hormonu, a lekarz będzie tylko regularnie sprawdzać objawy i wyniki. Przy niewielkim podwyższeniu TSH leki mogą, ale nie muszą być potrzebne od razu; TSH kontroluje się raz lub dwa razy w roku. Gdy rozwinie się jawna niedoczynność, leczeniem jest uzupełnianie brakującego hormonu, u większości osób do końca życia. Samego procesu autoimmunologicznego nie umiemy zatrzymać ani mu zapobiec.

Wokół choroby Hashimoto narosło wiele obietnic dietetycznych. Dowody na korzyści z diet autoimmunologicznych lub przeciwzapalnych są ograniczone; badanie diety bezglutenowej i śródziemnomorskiej objęło zaledwie 40 kobiet. Dowody na skuteczność selenu są niepełne i nie pozwalają na pewne zalecenia; dla witaminy D także nie ma wytycznych. Z jodem jest odwrotnie, niż podpowiada intuicja: osoby z chorobą Hashimoto mogą być wrażliwe na jego nadmiar, a duże ilości jodu z wodorostów lub suplementów mogą wywołać niedoczynność albo ją nasilić. Zanim sięgniesz po suplement na tarczycę, zapytaj lekarza.

Ciąża wymaga rozmowy z endokrynologiem. Niektóre kobiety dowiadują się o chorobie dopiero przy nawracających poronieniach lub trudnościach z zajściem w ciążę. Osobną obserwacją jest to, że sama obecność przeciwciał anty-TPO wiąże się z około dwukrotnie wyższym ryzykiem poronienia. Według polskich wytycznych sama obecność przeciwciał u ciężarnej nie jest wskazaniem do leczenia hormonem, ale jest czynnikiem ryzyka niedoczynności, dlatego TSH kontroluje się co 4 tygodnie do połowy ciąży, a potem co najmniej raz około 30. tygodnia. Jeśli już przyjmujesz hormon tarczycy, w ciąży zapotrzebowanie na niego zwykle rośnie: potwierdź ciążę jak najszybciej i skontaktuj się z endokrynologiem prowadzącym, który zmieni dawkę. Jod jest w ciąży potrzebny i polskie wytyczne zalecają jego suplementację, ale ilość ustala lekarz.

Umów wizytę u endokrynologa, jeśli masz objawy niedoczynności, wyczuwasz powiększenie szyi albo w badaniach wyszły podwyższone przeciwciała tarczycowe lub nieprawidłowe TSH. Umów ją także, gdy masz chorobę Hashimoto i planujesz ciążę, gdy w rodzinie są choroby tarczycy, a Ty masz inną chorobę autoimmunologiczną, oraz gdy leczysz się już na niedoczynność, a objawy wracają lub pojawiają się nowe.