Osteoporoza

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Kość jest tkanką żywą i przez całe życie podlega przebudowie: stara znika, nowa powstaje. Szczytową masę kostną osiągamy około trzeciej dekady życia. W osteoporozie ubytek przewyższa odbudowę, a mikroarchitektura kości się pogarsza. Kość pęka wtedy pod wpływem siły, która nie uszkodziłaby zdrowej kości, na przykład przy upadku z wysokości własnego ciała.

Przez długi czas choroba nie daje objawów. Wiele osób dowiaduje się o niej dopiero przy złamaniu, dlatego bywa nazywana chorobą cichą. Badanie lekarskie rzadko ujawnia cokolwiek, dopóki osteoporoza nie jest zaawansowana. Wtedy mogą pojawić się dwa widoczne sygnały: utrata wzrostu o 4 cm lub więcej i zaokrąglenie górnej części pleców. Oba wynikają ze złamań kręgów.

Złamania kręgów są najczęstszym rodzajem złamania osteoporotycznego, ale często przebiegają bez objawów i pozostają nierozpoznane. Te, które dają objawy, często bardzo bolą. Ból może wystąpić w niemal każdym miejscu kręgosłupa, nagle albo narastając powoli. Większość złamań kręgów zdarza się nie po upadku, lecz przy dźwiganiu, skręceniu tułowia albo schyleniu się. Poza kręgosłupem osteoporoza najczęściej łamie biodro, ramię i nadgarstek.

Ryzyko rośnie z wiekiem: około 75 procent złamań osteoporotycznych zdarza się u osób w wieku 65 lat i starszych. Jedna na trzy kobiety i jeden na pięciu mężczyzn po 50. roku życia dozna złamania z powodu osteoporozy. Estrogeny chronią kość, więc po menopauzie kobiety tracą ją szybciej, a menopauza przed 45. rokiem życia oznacza większe ryzyko.

Część czynników zależy od Ciebie. Palenie niemal podwaja ryzyko złamania biodra, picie więcej niż dwóch jednostek alkoholu dziennie także je zwiększa, szkodzą też niedowaga, brak ruchu oraz niedobór wapnia i witaminy D. Osobną grupą jest osteoporoza wtórna, wywołana inną chorobą lub jej leczeniem. Najczęstszą przyczyną jest przewlekłe przyjmowanie glikokortykosteroidów, przy którym kość ubywa najszybciej w pierwszych trzech do sześciu miesięcy. Ryzyko podnoszą też nadczynność tarczycy i przytarczyc, zespół Cushinga, cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów i zaawansowana przewlekła choroba nerek.

Stawką jest złamanie. Najpoważniejsze powikłania dotyczą biodra i kręgosłupa. Złamanie biodra jest zwykle następstwem upadku i może prowadzić do niepełnosprawności oraz zwiększonego ryzyka zgonu. Wśród osób, które je przeżyły, 40 procent rok później nie chodzi samodzielnie, a 60 procent potrzebuje pomocy. Jedno złamanie zapowiada kolejne: jedna na cztery kobiety z nowym złamaniem kręgu łamie się ponownie w ciągu roku.

Podstawowym badaniem jest densytometria metodą DXA, czyli dwuenergetyczna absorpcjometria rentgenowska, złoty standard pomiaru gęstości kości. Mierzy ona gęstość mineralną kości, jeden z najsilniejszych czynników przepowiadających złamanie; zwykłe zdjęcie rentgenowskie gęstości kości nie mierzy. U kobiet po menopauzie i u mężczyzn od 50. roku życia osteoporozę można rozpoznać na podstawie samego wyniku, gdy T-score wynosi -2,5 lub mniej. Osteoporoza to co innego niż choroba zwyrodnieniowa stawów, w której zużywa się chrząstka pokrywająca powierzchnie stawowe.

Densytometria nie wyczerpuje jednak sprawy: większość złamań niskoenergetycznych zdarza się u osób z gęstością kości powyżej progu -2,5, dlatego przy udokumentowanym złamaniu osteoporotycznym można rozpoznać chorobę i zacząć leczenie bez spełnienia kryterium densytometrycznego. Densytometrię zaleca się wtedy, gdy jej wynik zmieni postępowanie, na przykład u kobiet od 65. roku życia i mężczyzn od 70. Lekarz szacuje ryzyko również kalkulatorem FRAX, cennym narzędziem pomocniczym, które nie powinno być jedyną podstawą decyzji. Przydają się też badania laboratoryjne: czynność nerek i tarczycy oraz stężenie wapnia i witaminy D.

Celem leczenia jest zapobieganie złamaniom. Stosuje się leki hamujące utratę kości oraz leki pobudzające jej tworzenie; przy bardzo wysokim ryzyku złamania zaczyna się od leku kościotwórczego. Wcześniej trzeba szybko wyrównać niedobory witaminy D i wapnia, a w trakcie leczenia zaleca się witaminę D z suplementacją wapnia. Dawki ustala lekarz. U kobiet po menopauzie leczenie hormonalne może być stosowane w zapobieganiu osteoporozie wtedy, gdy służy przede wszystkim korzyściom pozaszkieletowym, na przykład opanowaniu objawów naczynioruchowych.

Sporo zależy od Ciebie. Regularny, dobrze dobrany wysiłek pobudza tworzenie kości i jest częścią leczenia; najskuteczniejsze są ćwiczenia aerobowe z obciążeniem masą ciała, na przykład marsz, oraz trening oporowy. Ćwiczeń grożących upadkiem lepiej unikać, a u osób starszych także wysiłków o dużym wstrząsie. Zadbaj o dietę z odpowiednią ilością białka i wapnia, rzuć palenie i ogranicz alkohol. Zmniejsz też ryzyko upadku w domu: skoryguj wzrok i słuch, usuń dywaniki i przeszkody, zamontuj uchwyty w łazience i noś dobrze dopasowane buty na niskim obcasie.

Umów wizytę u ortopedy, jeśli złamałeś kość po niewielkim upadku, zmalałeś o 4 cm lub więcej, plecy wyraźnie się zaokrągliły albo od dłuższego czasu boli Cię kręgosłup bez ustalonej przyczyny. Umów ją także wtedy, gdy masz czynniki ryzyka: jesteś kobietą po 65. roku życia lub mężczyzną po 70., przewlekle przyjmujesz glikokortykosteroidy albo chorujesz na jedną z chorób osłabiających kość. Ortopeda oceni ryzyko złamania, skieruje na densytometrię i zinterpretuje jej wynik.