Reumatoidalne zapalenie stawów

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

W reumatoidalnym zapaleniu stawów układ odpornościowy omyłkowo atakuje zdrowe tkanki. Zapalenie toczy się przede wszystkim w błonie maziowej stawów, ale choroba jest układowa i zajmuje też narządy poza nimi. Utrzymujące się zapalenie niszczy staw: ubywa chrząstki, a w kości powstają nadżerki. Bez leczenia choroba postępuje. W Polsce dotyczy szacunkowo od 0,7 do 0,9 procent dorosłych.

Zaczyna się zwykle w drobnych stawach rąk i stóp i przebiega zwykle symetrycznie: ten sam staw boli po obu stronach ciała. Nieleczona obejmuje kolejne, większe stawy, w tym kolana, łokcie i barki, a kręgosłup lędźwiowy pozostaje wolny; zajęty bywa natomiast odcinek szyjny. Początek bywa powolny: ból i obrzęk narastają przez tygodnie, czasem miesiące, a pierwsze sygnały to niewielki ból stawu, sztywność i zmęczenie.

Częstym objawem jest sztywność poranna trwająca dłużej niż godzinę, a stawy bywają ciepłe i tkliwe. Tym choroba różni się od choroby zwyrodnieniowej stawów, w której sztywność poranna trwa zwykle 30 minut lub krócej, a ból nasila się po wysiłku i przy obciążaniu stawu.

Dochodzą objawy ogólne: zmęczenie i złe samopoczucie, gorączka, gorszy sen, brak apetytu, czasem obniżony nastrój. Trudniej pisać, chodzić i wchodzić po schodach. Poza stawami pojawiają się guzki reumatoidalne pod skórą, suchość oczu i ust, mrowienie rąk i stóp, a u części chorych choroba śródmiąższowa płuc.

Stawką jest coś więcej niż ból. Nieleczona choroba poważnie uszkadza stawy i otaczające tkanki, a stawy tracą ruchomość i mogą się zniekształcać. Może też prowadzić do problemów ze strony serca, płuc i układu nerwowego oraz zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów i złamań. Wyleczyć jej nie można, ale wczesne rozpoznanie i leczenie mogą zmniejszyć objawy, spowolnić chorobę i zapobiec niesprawności, a u części osób choroba może wejść w remisję.

Dlatego liczy się czas. Wytyczne NICE mówią, że dorosłego z podejrzeniem utrzymującego się zapalenia błony maziowej o nieustalonej przyczynie należy skierować po opinię specjalisty, a skierowanie ma być pilne, gdy zajęte są drobne stawy rąk lub stóp, gdy zajęty jest więcej niż jeden staw albo gdy od początku objawów do zgłoszenia się po poradę minęły 3 miesiące lub więcej. Dotyczy to również prawidłowych wskaźników stanu zapalnego i ujemnych przeciwciał. Badania zlecone w podstawowej opiece nie powinny opóźniać skierowania.

Nie ma badania, które samo rozstrzyga. Lekarz rozpoznaje chorobę, gdy ból i obrzęk co najmniej jednego stawu trwają dłużej niż 6 tygodni, wynik czynnika reumatoidalnego albo przeciwciał anty-CCP jest dodatni, OB lub CRP są podwyższone i wykluczono inne postacie zapalenia stawów. Pomagają w tym kryteria klasyfikacyjne ACR/EULAR z 2010 roku. Podobne dolegliwości daje łuszczycowe zapalenie stawów, które często towarzyszy łuszczycy, a także toczeń rumieniowaty układowy i dna moczanowa. Czasem rozpoznanie stawia się nawet bez kompletu tych warunków, jeśli obraz zapalenia stawów jest dla tej choroby typowy.

NICE zaleca oznaczenie czynnika reumatoidalnego u osób, u których lekarz stwierdził zapalenie błony maziowej, i rozważenie przeciwciał anty-CCP przy wyniku ujemnym. Te oznaczenia, razem z OB, CRP i morfologią, mieszczą się w zakresie badań laboratoryjnych. Sam dodatni czynnik reumatoidalny nie przesądza o rozpoznaniu, bo bywa też w innych chorobach i u osób zdrowych. Standardem jest wtedy także zdjęcie rentgenowskie rąk i stóp, a wcześnie przydają się rezonans magnetyczny i ultrasonografia.

Leczenie lekami modyfikującymi przebieg choroby zaczyna się niezwłocznie po ustaleniu rozpoznania, a NICE zaleca włączenie pierwszego takiego leku najlepiej w ciągu 3 miesięcy od początku utrzymujących się objawów. Celem jest trwała remisja albo co najmniej niska aktywność choroby. W aktywnej fazie, zgodnie z zaleceniami polskimi i europejskimi, lekarz ocenia ją co 1 do 3 miesięcy i zmienia terapię, jeśli po 3 miesiącach nie ma wystarczającej poprawy albo cel nie zostanie osiągnięty w ciągu 6 miesięcy.

Leki przeciwzapalne zmniejszają obrzęk i zapalenie stawu, ale same nie chronią go przed uszkodzeniem, więc stosuje się je obok leczenia modyfikującego, krótko i w najmniejszej skutecznej dawce. Powinieneś mieć dostęp do fizjoterapii, terapii zajęciowej przy trudnościach w codziennych czynnościach lub problemach z funkcją rąk, opieki podologicznej przy dolegliwościach stóp i wsparcia psychologicznego, a przy zaostrzeniu do szybkiej pomocy specjalisty. Przy ciężkim uszkodzeniu stawów operacja ortopedyczna może zmniejszyć ból i przywrócić ruch.

Sporo zależy od Ciebie. Spośród czynników, na które masz wpływ, palenie tytoniu wiąże się z tą chorobą najsilniej i prawdopodobnie pogarsza jej przebieg, dlatego rzuć palenie. Utrzymuj prawidłową masę ciała, ruszaj się regularnie i jedz wartościowo. Jeśli chcesz eksperymentować z dietą, pamiętaj, że nie ma mocnych dowodów na korzyść dla stawów; NICE dopuszcza jednak zachętę do diety śródziemnomorskiej. Gdy remisja się utrzymuje, leczenie się kontynuuje. Zmniejszenie dawki lekarz może rozważyć, ale odstawienia leków zdecydowanie się odradza, bo u większości chorych kończy się nawrotem w ciągu roku.

Umów wizytę u reumatologa, jeśli od kilku tygodni masz ból i obrzęk stawów, zwłaszcza drobnych stawów rąk lub stóp po obu stronach ciała, jeśli poranne rozruszanie się zajmuje Ci ponad godzinę albo jeśli doszły zmęczenie, gorączka i brak apetytu. Jeśli już się leczysz, a dolegliwości wracają lub nasilają się mimo leczenia, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym poza planową wizytą.