Zespół policystycznych jajników

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Zespół policystycznych jajników to zaburzenie równowagi hormonalnej u kobiet. Zmiany hormonalne mogą powodować problemy z masą ciała, rozrodczością, skórą i zdrowiem psychicznym oraz prowadzić do zagrożeń takich jak choroby serca i cukrzyca. To najczęstsze zaburzenie hormonalne wieku rozrodczego: ma je od 10 do 13 procent kobiet na świecie, a nawet 70 procent chorych o tym nie wie.

Możesz spotkać dwie nazwy. W maju 2026 roku, po ogólnoświatowym uzgodnieniu ekspertów, chorobę przemianowano na polyendocrine metabolic ovarian syndrome, w skrócie PMOS. Trwa trzyletni okres przejściowy, a pełne wprowadzenie nowej nazwy przewidziano przy aktualizacji wytycznych międzynarodowych w 2028 roku. Dawna nazwa myliła, bo sprowadzała złożoną chorobę do torbieli.

U podłoża leżą insulinooporność i nadmiar androgenów, czyli hormonów męskich, które powstają także u kobiet. Podwyższona insulina i nadmiar androgenów wzajemnie się napędzają, a zaburzona zostaje współpraca podwzgórza, przysadki i jajników. Sama insulinooporność jest czynnikiem chorobotwórczym, ale jej oznaczanie ma ograniczoną wartość i nie zaleca się go w rutynowej opiece.

Objawy różnią się u poszczególnych osób i zmieniają w czasie. Część kobiet nie ma ich wcale albo ma tylko niewielkie, a niektóre dowiadują się o chorobie dopiero wtedy, gdy starają się o dziecko. Do możliwych objawów należą nieregularne, nieprzewidywalne lub nieobecne miesiączki, u części kobiet krwawienia obfite, długie albo bolesne, trudności z zajściem w ciążę, nadmierne owłosienie twarzy i ciała, przerzedzenie włosów na głowie oraz trądzik lub przetłuszczająca się skóra.

Za nieregularne uznaje się cykle krótsze niż 21 dni albo dłuższe niż 35 dni, a także mniej niż 8 cykli w roku, po upływie trzech lat od pierwszej miesiączki aż do okresu okołomenopauzalnego. Pojedynczy cykl dłuższy niż 90 dni też mieści się w tej definicji, jeśli od pierwszej miesiączki minął ponad rok. Takie cykle są powodem, by rozważyć to rozpoznanie.

U dorosłych rozpoznanie wymaga dwóch z trzech kryteriów: nadmiaru androgenów widocznego klinicznie albo w badaniach krwi, zaburzeń owulacji oraz obrazu policystycznych jajników w USG lub podwyższonego stężenia hormonu antymullerowskiego (AMH). Trzeba przy tym wykluczyć inne przyczyny, w tym choroby tarczycy, podwyższoną prolaktynę i nieklasyczny przerost nadnerczy. Gdy nieregularne cykle i nadmiar androgenów występują razem, do rozpoznania nie jest potrzebne ani USG jajników, ani oznaczenie AMH.

Ocena obejmuje badania laboratoryjne. Do oceny nadmiaru androgenów służą testosteron całkowity i wolny. Niezależnie od wieku i masy ciała wytyczne zalecają lipidogram w chwili rozpoznania. Wtedy też ocenia się gospodarkę węglowodanową, a najdokładniejszym badaniem jest doustny test obciążenia 75 gramami glukozy. Ocenę gospodarki węglowodanowej powtarza się co 1 do 3 lat, zależnie od indywidualnych czynników ryzyka cukrzycy, a ciśnienie tętnicze mierzy się raz w roku i dodatkowo przy planowaniu ciąży.

Prawidłowa masa ciała nie wyklucza rozpoznania. Niezależnie od wieku i masy ciała rośnie ryzyko nieprawidłowej glikemii na czczo, nietolerancji glukozy i cukrzycy typu 2. Kobiety z tym zespołem uznaje się za osoby o podwyższonym ryzyku chorób sercowo-naczyniowych, z zastrzeżeniem, że ogólne ryzyko przed menopauzą pozostaje niskie. Częstsze są też nadciśnienie tętnicze, wysoki cholesterol i bezdech senny. Przed menopauzą wyraźnie rośnie ryzyko rozrostu i raka błony śluzowej macicy, choć bezwzględna szansa zachorowania pozostaje mała i badań przesiewowych się nie zaleca.

Nie ma leku, który usuwałby chorobę, ale leczenie może poprawić jakość życia, pomóc w staraniach o ciążę i zmniejszyć ryzyko rozrostu i raka błony śluzowej macicy. Zmiana stylu życia jest głównym elementem postępowania i zaleca się ją wszystkim pacjentkom. Złożona tabletka antykoncepcyjna może być zalecana dorosłym w wieku rozrodczym przy nadmiernym owłosieniu lub nieregularnych cyklach, choć leczenie farmakologiczne stosuje się tu zwykle poza wskazaniami rejestracyjnymi. Wytyczne zalecają też badania przesiewowe w kierunku depresji u wszystkich dorosłych i nastolatek z tym rozpoznaniem, u dorosłych także w kierunku lęku.

Żadna dieta nie okazała się lepsza od pozostałych, a każdy sposób odżywiania zgodny z ogólnymi zaleceniami zdrowego żywienia przynosi korzyści. Diet nadmiernie restrykcyjnych lepiej unikać. Korzyść widać nawet wtedy, gdy masa ciała nie spada. Wytyczne przywołują ogólne zalecenia ruchu: co najmniej 150 do 300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo albo 75 do 150 minut intensywnego, plus ćwiczenia wzmacniające mięśnie w 2 dni tygodnia, nienastępujące po sobie.

Zespół jest najczęstszą przyczyną braku owulacji na świecie i jedną z najczęstszych przyczyn niepłodności. Mimo to wytyczne międzynarodowe wprost zalecają uspokojenie pacjentek: ciążę często udaje się uzyskać, naturalnie albo z pomocą leczenia. Opisuje się też, że płodność prawdopodobnie wraca już przy niewielkim, około pięcioprocentowym zmniejszeniu masy ciała.

Umów wizytę u ginekologa lub endokrynologa, jeśli od dłuższego czasu miesiączkujesz nieregularnie, jeśli pojawiło się nadmierne owłosienie, uporczywy trądzik albo wypadanie włosów, jeśli masz trudność z zajściem w ciążę albo jeśli w rodzinie występuje ten zespół lub cukrzyca typu 2. Opóźnione rozpoznanie sprzyja narastaniu chorób towarzyszących.