Niewydolność serca

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Niewydolność serca oznacza, że serce nie jest w stanie pompować wystarczającej ilości bogatej w tlen krwi, aby pokryć potrzeby organizmu. Nie oznacza to jednak, że serce się zatrzymało ani że zaraz przestanie bić. To zespół objawów, a nie pojedyncze rozpoznanie: duszność, obrzęki kostek i zmęczenie mają wspólną przyczynę w osłabionej pracy serca.

W większości przypadków choroba rozwija się powoli, na tle innych, długotrwałych schorzeń. W krajach rozwiniętych dominują dwie przyczyny: choroba wieńcowa oraz nadciśnienie tętnicze. Do innych przyczyn należą wady zastawek, zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków, choroby mięśnia sercowego, wady wrodzone, zakażenia i działanie niektórych leków, na przykład części leków przeciwnowotworowych. Niewydolność może też zacząć się nagle, gdy mięsień sercowy zostanie uszkodzony.

Najczęściej zgłaszanym objawem jest duszność. Na początku pojawia się przy wysiłku, a z czasem także po położeniu się do łóżka. Charakterystyczne jest budzenie się po kilku godzinach snu z uczuciem braku powietrza. Do tego dochodzą zmęczenie i osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, opuchnięte stopy i kostki, kaszel, potrzeba oddawania moczu w nocy oraz uczucie szybkiego lub nieregularnego bicia serca. Rzadziej występują świszczący oddech, uczucie wzdęcia, utrata apetytu i zawroty głowy. Osobnym sygnałem jest przyrost masy ciała powyżej 2 kg w ciągu tygodnia.

Nieleczona choroba może prowadzić do gromadzenia się płynu w płucach i problemów z oddychaniem, uszkodzenia nerek lub wątroby, niedożywienia, zaburzeń rytmu serca, a nawet nagłego zatrzymania krążenia.

Same objawy nie wystarczą do rozpoznania, bo mają wiele innych przyczyn. Wytyczne wymagają obiektywnego potwierdzenia, że serce pracuje nieprawidłowo. Ścieżka zaczyna się od EKG spoczynkowego i badań laboratoryjnych. Prawidłowy zapis EKG czyni rozpoznanie mało prawdopodobnym, a nieprawidłowy może pokazać ślad przebytego zawału, powiększenie jam serca albo arytmię. We krwi oznacza się peptydy natriuretyczne, które pomagają odróżnić sercową przyczynę duszności od innych. Według wytycznych europejskich stężenie BNP poniżej 35 pg/ml albo NT-proBNP poniżej 125 pg/ml czyni niewydolność serca mało prawdopodobną. Wynik interpretuje lekarz, bo między innymi otyłość i leki moczopędne mogą go obniżać, a niski wynik przy niepokojących objawach nie zamyka tematu. Badania nerek, wątroby, tarczycy i morfologia pomagają odróżnić niewydolność serca od innych chorób.

Badaniem rozstrzygającym jest echo serca, wykonywane po EKG i badaniach krwi. To podstawowe badanie oceniające czynność serca przy podejrzeniu niewydolności. Pozwala ocenić skurcz i wypełnianie lewej komory oraz wykluczyć istotną wadę zastawkową. Lekarz określa na jego podstawie frakcję wyrzutową, czyli odsetek krwi wypychanej z komory przy każdym skurczu. Według wytycznych europejskich z 2026 roku wynik poniżej 50 procent oznacza niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową, a 50 procent lub więcej, przy obecnych objawach oraz nieprawidłowościach w budowie lub pracy serca, z zachowaną. Wcześniejszy podział wyróżniał jeszcze postać z łagodnie obniżoną frakcją wyrzutową; ta kategoria została zniesiona. Gdy lekarz podejrzewa, że przyczyną jest zaburzenie rytmu, zleca Holter EKG. U części pacjentów, u których trzeba wykluczyć chorobę wieńcową, rozważa się tomografię tętnic wieńcowych. Standardem jest także zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, które sprawdza inne przyczyny duszności, na przykład chorobę płuc. O jego potrzebie decyduje kardiolog.

Niewydolności serca nie da się wyleczyć i zwykle mimo leczenia z czasem postępuje, dlatego leczenie trwa do końca życia. Może ono jednak pomóc żyć dłużej i z mniejszą liczbą objawów, a rokowanie poprawiło się znacznie, odkąd zaczęto badać skuteczność leków. W postaci z obniżoną frakcją wyrzutową leki zmniejszają śmiertelność, zapobiegają ponownym pobytom w szpitalu i poprawiają samopoczucie. Wytyczne z 2026 roku wskazują grupy leków, które stanowią podstawę leczenia w obu postaciach choroby, niezależnie od frakcji wyrzutowej, i podkreślają, żeby zaczynać leczenie jak najwcześniej. Leki moczopędne łagodzą obrzęki i duszność wynikające z zatrzymania płynów. Dobór i dawkowanie należą do lekarza, a leki przyjmuje się dokładnie tak, jak zalecono.

Dużo zależy od Ciebie. Wytyczne zalecają aktywny udział pacjenta w leczeniu, bo zmniejsza on ryzyko hospitalizacji i zgonu. Podstawą jest codzienne ważenie się: rano, na tej samej wadze, przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety. Przyrost masy ciała o ponad 1 do 1,5 kg w ciągu doby albo o 2 kg w ciągu tygodnia jest powodem do kontaktu z lekarzem. Lekarz zapyta o spożycie soli i płynów i doradzi, czy trzeba je ograniczyć. Nadmiar soli, pominięte leki, zakażenie i niesteroidowe leki przeciwbólowe należą do czynników wywołujących zaostrzenie. Nie pal i porozmawiaj z lekarzem o alkoholu. Osobom w stabilnym stanie proponuje się rehabilitację kardiologiczną opartą na wysiłku, bo trening poprawia wydolność i jakość życia. Zaleca się też coroczne szczepienie przeciw grypie i szczepienie przeciw pneumokokom.

Umów wizytę u kardiologa, jeśli zauważasz duszność przy wysiłku, który wcześniej nie sprawiał Ci trudności, budzisz się w nocy z brakiem tchu, masz obrzęki kostek albo Twoja waga rośnie bez zmiany jedzenia. Umów ją także, jeśli chorujesz na nadciśnienie lub chorobę wieńcową, bo ich leczenie zmniejsza ryzyko rozwoju niewydolności serca. Jeśli masz już rozpoznaną niewydolność, kontrola w stabilnym stanie powinna odbywać się co najmniej co pół roku i obejmować ocenę wydolności, nawodnienia, rytmu serca, przegląd leków i badanie nerek.