Rak gruczołu krokowego

Ta strona jest w trakcie weryfikacji przez lekarzy Kardiosystemu. Treść przygotował zespół redakcyjny na podstawie aktualnych wytycznych towarzystw naukowych, a specjaliści naszej przychodni sprawdzają ją i uzupełniają. Nie zastępuje ona konsultacji lekarskiej.

Gruczoł krokowy, czyli prostata albo stercz, należy do układu rozrodczego mężczyzny. Leży tuż pod pęcherzem moczowym, obejmuje cewkę moczową i wytwarza płyn wchodzący w skład nasienia. Rak zaczyna się w komórkach tego narządu i często rośnie bardzo wolno; dopóki nie wychodzi poza gruczoł, może nie sprawiać poważnych problemów. Czasem jednak rośnie szybko i daje przerzuty, a wtedy jest groźny. W Polsce to najczęstszy nowotwór rozpoznawany u mężczyzn i druga najczęstsza przyczyna zgonów nowotworowych w tej grupie.

Najsilniejszym czynnikiem ryzyka jest wiek: polskie wytyczne podają, że 99 procent przypadków rozpoznaje się po 50. roku życia, a najwięcej zachorowań między 65. a 74. rokiem życia. Mężczyźni, u których rak stercza lub inny potencjalnie dziedziczny nowotwór wystąpił u krewnych, chorują częściej i wcześniej. Ryzyko jest podwyższone u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego, a obniżone u mężczyzn pochodzenia wschodnioazjatyckiego.

Objawy pojawiają się zwykle późno, dlatego rak ograniczony do gruczołu najczęściej przebiega bezobjawowo. Brak dolegliwości nie jest dowodem, że wszystko jest w porządku, a dolegliwości przy oddawaniu moczu nie oznaczają nowotworu. Objawy z dolnych dróg moczowych typowo wywołuje łagodny rozrost gruczołu krokowego, który nie zwiększa ryzyka raka, choć może podnieść wynik badania PSA.

Jeśli rak daje objawy, bywają to kłopoty z oddawaniem moczu: słaby strumień, trudność z jego rozpoczęciem, przerywanie, nagła potrzeba, częstsze oddawanie moczu zwłaszcza w nocy, ból lub pieczenie. Do tego krew w moczu albo w nasieniu, bolesny wytrysk i niemijający ból dolnej części pleców, bioder lub miednicy. Zaawansowanie miejscowe może dawać także zaburzenia erekcji i zatrzymanie moczu, a przerzuty do kości silny ból oraz ucisk rdzenia kręgowego.

PSA to enzym wydzielany przez komórki gruczołu krokowego, oznaczany z krwi w ramach badań laboratoryjnych. Jest swoisty dla narządu, ale nie dla raka, więc bywa podwyższony także w łagodnym rozroście, w zapaleniu gruczołu krokowego i w innych stanach niezłośliwych. Podnoszą go też zakażenie układu moczowego, niedawna biopsja i niedawny wytrysk. Polskie wytyczne za normę przyjmują stężenie poniżej 3 nanogramów na mililitr i każą powtórzyć badanie po jej przekroczeniu. Europejskie zaznaczają, że uzgodnionego progu nieprawidłowego PSA nie ma: im wyższa wartość, tym większe prawdopodobieństwo raka, a rzadko zdarza się rak mimo niskiego wyniku. Wynik ocenia lekarz, uwzględniając Twój wiek i leki.

Decyzja o badaniu przesiewowym jest indywidualna. Amerykańska instytucja zajmująca się profilaktyką w stanowisku z 2018 roku uznaje, że u mężczyzn od 55. do 69. roku życia wybór, czy okresowo oznaczać PSA, należy do pacjenta po rozmowie z lekarzem o korzyściach i szkodach; mężczyznom od 70. roku życia odradza takie badania. Wytyczne europejskie i polskie proponują PSA dobrze poinformowanym mężczyznom o podwyższonym ryzyku: od 50. roku życia, od 45. u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego oraz przy raku stercza w rodzinie, przy czym wytyczne europejskie odnoszą ten próg do sytuacji, gdy krewny zachorował przed 60. rokiem życia, a od 40. u nosicieli mutacji BRCA2. Druga strona to nadrozpoznawalność: badanie potrafi wykryć raka nieistotnego klinicznie, który nigdy nie dałby objawów, co prowadzi do niepotrzebnej diagnostyki i leczenia.

Nieprawidłowy wynik PSA albo niepokojące objawy są powodem do wizyty u urologa. W jej trakcie lekarz bada gruczoł krokowy palcem przez odbytnicę; wyczuwalna zmiana bywa jedynym objawem raka i w około 18 procentach przypadków to ona nasuwa podejrzenie, niezależnie od PSA. Kolejne etapy prowadzi ośrodek specjalistyczny. Przed biopsją wytyczne każą wykonać wieloparametrowy rezonans magnetyczny prostaty; jako badania przesiewowego się go nie stosuje. Rozpoznanie opiera się na tkance pobranej podczas biopsji; to jedyny sposób rozpoznania tego nowotworu.

Sposób leczenia zależy od wieku, ogólnego stanu zdrowia i zaawansowania choroby: obserwacja, operacyjne usunięcie gruczołu, radioterapia, leczenie hormonalne, chemioterapia, leczenie celowane albo immunoterapia. Jedną z opcji jest aktywny nadzór, czyli regularne badania sprawdzające, czy rak się zmienia; gdy wskazują na wzrost albo pojawiają się objawy, wdraża się leczenie. Wytyczne europejskie proponują go jako postępowanie standardowe odpowiednim chorym z chorobą niskiego ryzyka i wybranym z ryzykiem pośrednim korzystnym, a polskie zalecają przy raku małego ryzyka u mężczyzn z oczekiwanym czasem przeżycia co najmniej 10 lat. Nadzór wymaga ścisłego protokołu: PSA co najmniej raz na pół roku, badanie przez odbytnicę i powtarzane biopsje.

Operacja, radioterapia i leczenie hormonalne mogą wpływać na czynności seksualne, a po operacji i radioterapii możliwe są problemy z trzymaniem moczu; zapytaj o to lekarza, zanim podejmiesz decyzję. Polskie wytyczne, żeby obniżyć ryzyko raka stercza, zalecają unikanie nadwagi i otyłości, aktywność fizyczną, ograniczanie alkoholu i niepalenie, a nie zalecają przyjmowania czegokolwiek zapobiegawczo. Nie oznaczaj PSA wkrótce po zakażeniu układu moczowego ani po zabiegu w obrębie dróg moczowych; zapytaj lekarza, ile odczekać.

Umów wizytę u urologa, jeśli masz objawy, które mogą wskazywać na raka gruczołu krokowego, jeśli Twoje ryzyko jest podwyższone przez wiek lub chorobę w rodzinie albo jeśli wynik PSA sugeruje taką możliwość. Przyjdź też, gdy chcesz omówić zalety i wady oznaczania PSA przed badaniem.